در پی اشغال ولسوالی مزار شریف در روز ۱۷ مرداد سال ۷۷ توسط طالبان و حمله این گروه تروریستی به کنسولگری ایران در مزار شریف، منجر به شهادت محمود صارمی خبرنگار خبرگزاری ایرنا در این شهر و هشت دیپلمات ایرانی شد، اشغال مزار شریف منجربه قتل عام شیعیان شد و ایران را تا یک قدمی جنگ با طالبان پیش برد، روز خبرنگار یادآور حال و هوای آن دوران و جنایات طالبان به تطهیر کنندگان است.

پس از تقدیم افغانستان به گروه تروریستی طالبان توسط ایالات متحده آمریکا به رغم تحدید و فشار بر حوزه تمدنی ایران، تحدید عمق استراتژیک کشور در افغانستان و نقض حقوق بشر از جانب این گروه، سفارت های افغانستان در برخی کشورهای منطقه با وساطت چین به طالبان واگذار شد، علی رغم تشدید مناقشه آبی هیرمند و هریرود سفارت، افغانستان در تهران به رغم مخالفت کارشناسان مسائل افغانستان و عقلای قوم بدون گرفتن امتیاز یا حتی اخذ تضامینی برای تامین حقابه ایران از رود هیرمند به طالبان واگذار شد. دیپلمات های دوره جمهوریت افغانستان از تحویل سفارت به طالبان خودداری کردند و سفارت را به وزارت امورخارجه ایران تحویل دادند و همراه عکس شهید ملی شان احمدشاه مسعود از سفارت خارج شدند.

پژوهشگر سابق مرکز بررسی‌های استراتژیک نهاد ریاست جمهوری در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: سخنگوی صنعت ‎آب به ‎افغانستان توصیه کرده آب هیرمند را آزاد و سرریز بند کمال‌خان که آب را به بیابان گود زره منحرف می‌کند اصلاح کند. مکاتبات مرکز بررسی‌های استراتژیک موجود است، از سال ۹۶ مکرر مستنداً نسبت به ساخت سد کمالخان هشدار داده شد. روحانی هم دستور بررسی داد. همین افرادی که اکنون گزینه وزارت نیرو هستند، در پاسخ به دستور بررسی رئیس جمهور اعلام می‌کردند که از موضوع اگاهی دارند و البته ما را مروج سیاه نمایی می‌دانستند. 

اجرای طرح اضطراری تامین آب شرب سیستان و زاهدان به جز تامین منافع پیمانکاران، نفعی برای ساکنان منطقه نداشته و ندارد، اما با توجه به این که وضعیت تنش آبی پیش از ورود سیلاب به منطقه سیستان ماحصل فرصت سوزی دولت سیزدهم بوده، مقامات دولت چگونه افتتاح طرح هایی که هیچ گاه مشکلی از مردم منطقه را رفع نکرده، به عنوان دستاورد معرفی می کنند؟

رودخانه‌های فرامرزی علاوه‌بر اینکه یک منبع آب هستند، می‌توانند مکان‌های توسعه و تولید قدرت هم باشند و هویت فرهنگی را تعریف کنند. بنابراین، این منبع برای کشورها هم می‌تواند عاملی برای همکاری و هم منبعی برای مناقشه باشد و لزوماً مناقشه در مناسبات هیدروپلیتیکی نامطلوب نیست و گاهی می‌تواند حتی تسریع‌کننده‌ای برای شکل‌دهی به همکاری هم باشد. رقابت آب بین ایالات ساحلی، هرج‌ومرج‌های سیاسی در بالادست و عدم تخصیص معقول آب بین کشورهای ساحلی سبب شده است دور از انتظار نباشد که این حوضه به یکی از ناپایدارترین حوضه‌ها فرامرزی ایران تبدیل شود.

نماینده سیستان در مجلس گفت: به آقای سلاجقه توصیه می کنم که صرفا در حوزه تخصصی خود یعنی دیپلماسی گرد و غبار و با اتکا به مصوبه مجمع عمومی سازمان ملل مبنی بر قرارگیری حقوق زیست محیطی در دسته حقوق بشر تمرکز کند و با استفاده از ابزارهای موجود بر روی گروه طالبان فشار بیاورد و مسئله دیپلماسی آب را به وزارت امور خارجه و نیرو واگذار کند.

پژوهشگر دیپلماسی آب در صفحه شخصی خود نوشت: علی‌رغم بارندگی های گسترده در افغانستان به ویژه در رودخانه ‎هیرمند و باگذشت کمتر از هشت ماه ازسال آبی، افغانستان تاکنون تنها 7 درصد از حقابه قانونی ایران در هیرمند را داده است.

بدعهدی حاکمان افغانستان در زمینه عدم واگذاری حقابه ایران از رودخانه هیرمند، ایجاد سازه های هیدرولیکی انحراف و انتقال آب حوضه آبریز هیرمند برای توسعه کشاورزی و رویکردهای هیدروپلیتیکی در هم تنیده در سایه ضعف دستگاه دیپلماسی ایران در حوزه آب، موجب شده که علی رغم وجود معاهده دلتا و تعیین حقابه برای ایران، امنیت آبی، غذایی و زیست محیطی منطقه سیستان به طور جدی مورد تهدید واقع شود.

روند تکمیل سازه انحرافی بند کمال خان اواخر دهه ۹۰ شتاب بیشتری گرفت، بهمن ماه ۹۹ آبگیری شد و ۴ فروردین ۱۴۰۰ به بهره برداری رسید. مراحل مهم ساخت بند مذکور همزمان با مجلس رخ داد، حبیب الله دهمرده و احمدعلی کیخا نمایندگان وقت سیستان در مجلس بودند.

اکوسیستم سیستان و تالاب هامون بیش از دو دهه از خشکسالی، سوءمدیریت منابع آبی و خشکسالی تصنعی حاصل از سد سازی های کشور همسایه، دوست و برادر ( افغانستان) آسیب دیده و عدم وجود دیپلماسی فعال، نبود دغدغه دولتمردان، رویکردهای پیچیده و در هم تنیده هیدروپلیتیکی افغانستان و ضعف جامعه مدنی موجب شده که جامعه سیستان چنین رویکردی را به صورت ناخودآگاه بپذیرند.