دشت سیستان با توجه به شرایط جغرافیایی به عنوان کاسه رسوب معروف است و با توجه به وجود بادهای ۱۲۰ تابستان منطقه که به علت تغییر اقلیم، تعداد روزهای وزش باد به حدود ۱۸۰ روز افزایش یافته، ضرورت آبگیری تالاب بینالمللی هامون و اراضی کشاورزی دشت سیستان را برای جلوگیری از گسترش فرسایش بادی دو چندان کرده است.
سد بخشآباد با ارتفاع ۸۱ متر با ۷۰ درصد پیشرفت فیزیکی با سرمایهگذاری ترکیه و مشارکت پیمانکاران این کشور در ولسوالی بالابلوک ولایت فراه با ظرفیت یک میلیارد و ۳۶۰ میلیون مترمکعب آب در حال تکمیل است و پیش بینی میشود قریب به یک سال آینده آبگیری و به بهرهبرداری برسد.
رودخانه فراه در بهترین حالت بین ۵۰۰ تا ۷۰۰ میلیون مترمکعب آورده داشته که در سنوات گذشته به حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب تنزل یافته است. آورد رودخانه مذکور حدود ۲۰۰ هزار هکتار از اراضی تالاب هامون سابوری را مرطوبسازی می کند و نقش بسیار مهمی در جلوگیری از افزایش مساحت خواستگاه های گرد و غبار و تثبیت کانونهای بحرانی دارد.
تکمیل این سد با توجه به این ظرفیت ذخیره، پیک سیلاب رودخانه فراه در دوره ترسالی را مهار می کند، این مسئله باعث می شود که در سال نرمال آبی و خشکسالی هیچ آبی وارد تالاب هامون سابوری بخش ایران نشود.
وجود بند انحرافی کمال خان بر روی رودخانه هیرمند، سیلابهای چند میلیارد مترمکعبی این رود را به سمت گودزره منحرف می کند و در صورت تکمیل سد بخشآباد بر روی سرشاخه مهم فراه رود، ورود آب به تالاب بینالمللی هامون و دشت سیستان به کلی قطع می شود؛ تمام بستر تالاب و دشت سیستان را به محل برداشت گردوغبار تبدیل میکند و یک وضعیت آخرالزمانی را بر منطقه تحمیل خواهد کرد.
با توجه به سَمت وزش باد غالب منطقه(شمال غربی به جنوب شرقی) گرد و غبار تالاب هامون سابوری از جنوب ولایت فراه افغانستان آغاز و پس از در نوردیدن منطقه سیستان مجدد وارد جغرافیای سیاسی افغانستان شده و شرایط اسفناکی را به ولایت های نیمروز، زابل، هلمند و قندهار تحمیل می کند، سپس وارد جغرافیای پاکستان شده و کیفیت زیست ایالت بلوچستان پاکستان تا بندر گواتر را به شدت کاهش می دهد. از طرفی در خاک ایران نیز تودههای گرد و غبار تالاب هامون سابوری با غبار تالاب هامون هیرمند تلفیق شده و پس از گذر از آبکندهای شیله، ابر غلیظ گرد و غبار را تشکیل خواهد داد و مناطق جنوبی تر از جمله زاهدان، میرجاوه و حتی بخشهای جنوبی منطقه سرحد را تحت تاثیر قرار خواهد داد؛ بدین ترتیب افزون بر نیمی از سیستان و بلوچستان مملو از گرد و غبار میشود و باید قید توسعه، نگه داشت جمعیت و سرمایه انسانی متخصص را بزنیم.
توده های گرد و غبار تالاب بینالمللی هامون در حال حاضر باعث شده که حدود ۶ میلیون هکتار تپه ماسه ای در جغرافیای سیاسی افغانستان ایجاد شود. سدسازیهای افغانستان در کوتاه مدت بر روی اقتصاد ساکنان آن مناطق تاثیر مثبتی خواهد گذاشت، اما اهالی این مناطق پس از گذشت حدود سه سال مالیات این سیاست های آبی_ اقتصادی را به بدترین نحو به طبیعت خواهند پرداخت.
دستگاه دیپلماسی ایران به رغم در اختیار داشتن ابزارهای متعدد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و امنیتی به دلیل عدم تعریف استراتژی افغانستان در قبال مسئله آب و یا به دلیل تعریف نادرست آن، همواره در مناقشه آبی با افغانستان مغلوب بوده است.
مرکز دیپلماسی عمومی وزارت امور خارجه با تشریح سیاست افغانستان در خصوص احداث بند کمالخان مبنی بر گسترش و پراکنش پشتون ها در گودزره ولایت نیمروز و تغییر بافت جمعیتی این ولایت و انجام مطالعه پیامدهای زیست محیطی سدسازیهای افغانستان به صورت کیفی و کمی و آگاه سازی ساکنان ولایت های غربی افغانستان، بر سر راه سیاست های آبی این کشور مانع اجتماعی ایجاد کند و یا اینکه اگر ایران در حوزه دیپلماسی سیاسی، توفیقی کسب کرد؛ با توجه به هویت سازی مسئله آب در افغانستان، ورود حقابه ایران از رودخانه هیرمند و حقابه زیست محیطی تالاب هامون با مانع اجتماعی مواجه نشود.
سدسازیهای افغانستان بر روی پنج حوضه آبریز مشترکش با همسایگان باعث بروز مناقشات آبی با ایران، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی به جز تاجیکستان شده است. وجود درگیری های امنیتی میان حکام افغانستان با اسلام آباد بر سر خط دیورند و تقویت TTP توسط طالبان، درگیری های قومی با تاجیکستان و تاثیرات سیاست های آبی این کشور بر روی امنیت آبی، غذایی و زیست محیطی کشورهای مذکور، می تواند به اجماع بینالمللی منجر شود و با توجه به محصور بودن افغانستان در خشکی، این اجماع در برابر جنگ آب منطقهای که در افغانستان به راه افتاده، نتایج خوبی برای همسایگان به ارمغان میآورد.
وجود معاهده دلتا، قطعنامه ۲۶ جولای سال ۲۰۲۲ مجمع عمومی سازمان ملل و قطعنامه ۱۳/۴۸ شورای حقوق بشر، دست ایران را برای پیگیری حقوقی و سیاسی پر کرده است. نیاز مبرم افغانستان به راه های دسترسی منتهی به آب های آزاد از طریق ایران و پاکستان برای تامین نیازهای اساسی اش اَظهَرُ مِنَ الشَّمس است، مادامی که امنیت آبی، غذایی و زیستی شرق کشور بخاطر سیاست های آبی افغانستان بر روی هیرمند، هریرود و احداث کانال قوشتپه بر روی آمودریا به مخاطره افتاده و تابوی تضییع منافع ملی توسط کشوری در قواره افغانستان با حاکمیت گروهی مثل طالبان شکسته شده، بدیهی ترین اقدام برای بازگرداندن عزت و اقتدار کشور، بهره بردن از تمامی ابزارهای موجود برای احقاق حق است.
فرشید عابدی
