در سرزمینی که خشکسالی بر پیکرش چنگ انداخته و تالاب‌هایش به خاطره‌ای ترک‌خورده بدل شده‌اند، دانش باید نخستین چراغِ راه باشد. سیستان امروز بیش از هر زمان به نهادی نیاز دارد که بحران را بشناسد، برای آن نسخه بپیچد و صدای مردم را به زبان پژوهش به گوش تصمیم‌گیران برساند. پژوهشگاه زابل را برای همین مقصود بنیان نهادند: نخست در سایهٔ دانشگاه، سپس به‌صورت مستقل و با بودجه‌ای اختصاصی، تا با همکاری دستگاه‌های دولتی راهی برای برون‌رفت از بحران محیط‌زیست، کشاورزی کم‌آب‌بر، توسعهٔ دامداری و طیور و دیگر ظرفیت‌های منطقه بگشاید. آغاز کار امیدبخش بود، اما امروز پرسش این است که از آن وعده‌ها چه مانده است.

مدیرمسئول پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار در جلسه با رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، به بررسی پیامدهای ابعاد متعدد و در هم‌تنیده سدسازی‌های افغانستان در حوضه آبریز هیرمند پرداخت. در این نشست، ضمن نقد نبود برنامه‌های عملیاتی موثر برای مرطوب‌سازی اراضی تالابی و مدیریت گردوغبار، بر ضرورت بازنگری در استراتژی‌های دیپلماسی آب و استفاده از اهرم‌های موجود برای اخذ حقوق ایران تأکید شد.

این روزها که بحران آب در سیستان به نقطه بحران رسیده و تکمیل سایر سدهای افغانستان بر روی دیگر سرشبکه‌های حوضه آبریز هیرمند، شرایط را به سمت وخیم‌تر شدن، سوق داده؛ هر صدایی که از تریبون‌های رسمی شنیده می‌شود، در میان ناامیدی مردم، پژواکی متفاوت دارد. پیشنهاد اخیر « فرهاد شهرکی» نماینده سیستان، مبنی بر خرید آب مازاد از افغانستان در صورت تأمین حقابه ۸۲۰ میلیون مترمکعبی سیستان، در نگاه اول ممکن است یک ایده‌ی نوآورانه برای عبور از بحران به نظر برسد؛ اما اگر نقاب مصلحت‌سنجی را کنار بزنیم، با واقعیت تلخی روبرو می‌شویم. این پیشنهاد، بیش از آن‌که گره‌ای از کار سیستان بگشاید، در حال گشودن گره‌های، دیپلماتیک، امنیتی و حقوقی، به ضرر منافع ملی ایران است.

با نگاهی به نقشه‌ پروژه اجرای راه آهن زاهدان به زابل که توسط یکی از نمایندگان سیستان منتشر شده، مشخص است که آن‌چه تحت عنوان اتصال زابل به شبکه ریلی مطرح می‌شود، در واقع یک خط فرعی است که سیستان را به حاشیه کریدور اصلی رانده و در واقع در بن بست ریلی قرار داده است. در این پیکربندی، مسیر اصلی ریلی، از سه‌راهی دشتک عبور کرده و سیستان را دور می‌زند؛ اتفاقی که در عمل این منطقه را از جریان اصلی جابه‌جایی مسافر، محروم می‌کند.

طی دو روز اخیر در اقدامی که در گذشته نيز هنگام بازدید مسئولان کشوری گاهی رخ می داد و واقعیت های موجود در سیستان را آن گونه که هست، نشان نمی دادند؛ این بار «شینا انصاری» رئیس سازمان محیط زیست کشور را برای بازدید از حوضچه تبخیر با وسعت ۶۰۰ هکتار و پر از آب به عنوان بخش احیا شده هامون بردند تا واقعیت امروز تالاب هامون و اثرات بسیار مخرب زیست محیطی ناشی از خشکی آن بر مردم سیستان، پوشیده بماند.

نماینده سیستان در مجلس شورای اسلامی گفت: سازمان حفاظت محیط‌زیست با استفاده از همه ظرفیت‌های حقوقی و دیپلماتیک، از جمله کنوانسیون رامسر و سایر سازوکارهای بین‌المللی، موضوع تأمین حقابه زیست‌محیطی هامون را با جدیت پیگیری کند.

در بخشی از نامه سرگشاده آمده است: از این بابت که سرکارعالی را در قالب نامه سرگشاده مورد خطاب قرار دهم، پوزش می‌طلبم، از آنجایی که سفر شما به گونه‌ای برنامه‌ریزی شده بود که بنده و برخی از کنشگران دغدغه‌مند محیط‌زیست، روزنامه نگاران تخصصی این حوزه، متخصصان برجسته حوزه بیابان، گرد و غبار و دیپلماسی آب در جلسه با سرکارعالی حضور پیدا نکنند، بنابراین ذکر نکات و مطالبات به حق این سامان، در قالب نامه سرگشاده، تنها مسیر باقی مانده به نظر می‌رسید.

در غیاب یک برنامه مدون و راهبردی در حوزه آب، طبیعی است که دیپلماسی رسانه‌ای کشور نیز در قبال تحولات مرتبط با اقدامات حکومت طالبان در افغانستان، از انسجام و شفافیت لازم برخوردار نباشد. از این‌روی دست‌کم ضروری است میان اصحاب رسانه، تحلیلگران و کنشگران این عرصه، گفتمانی سنجیده و مسئولانه شکل گیرد تا مواجهه با چنین رخدادهایی از سطح واکنش‌های مقطعی فراتر رفته و در مسیر فهمی دقیق‌تر و رویکردی مؤثرتر قرار گیرد.

استراتژی افغانستان در قبال مسئله آب منجر به سدسازی‌های گسترده و احداث کانال‌های انحراف و انتقال آب در مسیر رودخانه‌های حوضه آبریز هیرمند به عنوان منابع اصلی تغذیه تالاب بین‌المللی هامون شده است. 

رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی سیستان و بلوچستان گفت: اراضی که در قالب طرح سرمایه‌گذاری به هلدینگ‌های کشاورزی از جمله ماهان واگذار شده؛ با تاکید استاندار، تعاونی تشکیل و به خود مردم واگذار می‌شود. نگاه‌مان این بوده که مردم، کارگر هلدینگ‌ها نشوند و در توافق نامه ای که با ماهان منعقد شده، موضوع ایجاد شرکت تعاونی با حضور ذی نفعان محلی قید شده است.