پیدایش واژه قوم در ادبیات فارسی پس از اجرای مفهوم دولت _ملت پهلوی مبتنی بر ناسیونالیسم پارس موجودیت پیدا کرد.
اقوام ایرانی در خارج از مرزهای سیاسی ایران در حوزه تمدنی ایران بزرگ و حتی فراتر به دلیل مشابهت زبانی و فرهنگی و حس حب به ایران سرمایه های کشور به شمار میروند، دستگاه دیپلماسی در حوزه سیاست خارجی به ویژه دیپلماسی عمومی و اقتصادی چه میزان توانسته از این ظرفیت عظیم بهره ببرد؟
امپراتوری بریتانیا در تاریخ معاصر برای حفظ مستعمرات خود و همراه کردن جامعه محلی ارائه خدمات بهداشتی، درمانی و سایر خدمات مورد نیاز جامعه هدف را در دستور کار خود قرار می داد تا در آن جامعه برای کارگزارانش حامی بیابد، اما ساختار دیپلماسی کشور نتوانسته از ظرفیت ایرانیان خارج کشور و اقوام ایرانی حوزه تمدنی ایران به نحو مطلوب بهره برد و برای ارتقای جایگاه سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی اقوام ایرانی خارج از مرزهای کشور تدابیری اتخاذ کند.
انتخاب مسعود پزشکیان به عنوان یک ترک زبان می تواند سطح مناسبات میان ایران و ترکیه را ارتقا دهد و از ظرفیت دولت و اقوام ترک _ کرد دو سوی مرز برای مقابله با جنگ آبی ترکیه بر علیه کشورهای سوریه، عراق و ایران بهره برد و شرایط را برای تجزیه طلبان طرفدار ترکیه و آذربایجان دشوار کند. چنین سناریویی در حوضه آبریز رود کابل در مرز افغانستان و پاکستان (خط دیورند) در حال رخ دادن است. ساکنان پشتون دو سوی خط دیورند با پشتوانه حکومت پاکستان و نفوذ در حکومت های غالبا پشتون افغانستان اجازه احداث سازه های آبی در این حوضه آبریز به عنوان سرچشمه اصلی رود سند را نمی دهند. در حالی که چنین شرایطی در حوضه آبریز هیرمند و هریرود وجود دارد، اما دستگاه دیپلماسی ایران در پایین ترین سطوح دیپلماسی عمومی نتوانسته علت ضرورت رهاسازی حقابه ایران از رودخانه هیرمند توسط افغانستان را برای ملت فارسی زبان افغانستان تشریح و تبیین کند تا موانع اجتماعی شرایط را برای تامین حقابه هیرمند دشوارتر نسازد.
افغانستان با پشتیبانی برخی کشورهای غربی و ترکیه و پیشتر هند، جنگ آبی منطقهای را علیه کشورهای همسایه آغاز کرد. یکی از اصلی ترین اهداف حکام پشتون افغانستان احداث سازه های آبی از قبیل بند های انحرافی و کانال های انحراف و انتقال آب، گسترش و پراکنش پشتون ها در غرب و شمال این کشور است تا ترکیب جمعیتی محل زندکی بلوچ ها، سیستانی ها، تاجیک ها، خراسانی ها تغییر کند و با کوچاندن پشتون های ناقل جنوب خط دیورند توازن جمعیتی ولایت های غربی و شمالی افغانستان را به نفع گروه قومی پشتون تغییر دهند. بند کمال خان و کانال قوش تپه مهم ترین پروژه های آبی این سیاست محسوب می شوند. بلوچ ها، سیستانی ها، خراسانی ها و تاجیک ها که سال مورد آزار پشتون ها قرار دارند؛ در صورت حمایت سیاسی و اقتصادی، امکان متوقف کردن پروژه مهندسی اجتماعی افغانستان را دارند.
غالب فئودال های پایین دست بند کمال خان بلوچ هستند و به دلیلی رویکردهای هیدروپلیتیکی افغانستان امکان محدودی برای زراعت دارند و این امر سبب شده که اوضاع اقتصادی شان مطلوب نباشد، از طرفی افغانستان به دلیلی شرایط ژئوپلیتیکی و محصور بودن در خشکی، برای تامین کالاهای اساسی خود چاره ای جز راه های دسترسی ایران و پاکستان ندارد، برای ارتقای جایگاه بلوچ ها، سیستانی ها، خراسانی ها و تاجیک های افغانستان باید طرف تجارت افغانستان با ایران این گروه های قومی قرار گیرند.
همان گونه که حاکمان هند از بلوچ های منطقه راجستان این کشور برای ارتباط گیری، ترغیب و تغذیه بلوچ های معترض پاکستان برای مقابله با طرح های توسعه ای چین در ایالت بلوچستان پاکستان به ویژه بندر گوادر بهره می برد، به همین منوال ایران می تواند از سرمایه های قومی حوزه تمدنی برای تحصیل منافع ملی و ارتقای جایگاه آن ها در کشورهای مختلف ایفای نقش کند.
مادامی که ساره امیری بانوی بلوچ به عنوان وزیر آموزش و پرورش امارات متحده عربی منصوب شده، نشان از جایگاه قوم بلوچ در این کشور دارد، حمایت بلوچ ها در کشور عمان و یا برخی کشورهای آفریقایی از مواضع ایران یا قدرت چانی زنی آن ها یک ظرفیت بزرگ به شمار می رود، بنابراین باید برای بهره گیری از این ظرفیت بزرگ برنامه ریزی و استراتژی تعریف کرد.
اعراب، اکراد و سایر اقوام ایرانی نیز ظرفیت های مشابه ای در کشورهای همسایه دارند، اما باید هویت و فرهنگ ملی در میان اقوام تقویت شود، تبعیض را رفع کرد، از شایستگان اقوام در مناصب به نحو مطلوب بهره برد، این ظرفیت ها ارج نهاد و آن را به فعلیت رساند.
فرشید عابدی
مدیرمسوول
