این روزها که بحران آب در سیستان به نقطه بحران رسیده و تکمیل سایر سدهای افغانستان بر روی دیگر سرشبکه‌های حوضه آبریز هیرمند، شرایط را به سمت وخیم‌تر شدن، سوق داده؛ هر صدایی که از تریبون‌های رسمی شنیده می‌شود، در میان ناامیدی مردم، پژواکی متفاوت دارد. پیشنهاد اخیر « فرهاد شهرکی» نماینده سیستان، مبنی بر خرید آب مازاد از افغانستان در صورت تأمین حقابه ۸۲۰ میلیون مترمکعبی سیستان، در نگاه اول ممکن است یک ایده‌ی نوآورانه برای عبور از بحران به نظر برسد؛ اما اگر نقاب مصلحت‌سنجی را کنار بزنیم، با واقعیت تلخی روبرو می‌شویم. این پیشنهاد، بیش از آن‌که گره‌ای از کار سیستان بگشاید، در حال گشودن گره‌های، دیپلماتیک، امنیتی و حقوقی، به ضرر منافع ملی ایران است.

در بخشی از نامه سرگشاده آمده است: از این بابت که سرکارعالی را در قالب نامه سرگشاده مورد خطاب قرار دهم، پوزش می‌طلبم، از آنجایی که سفر شما به گونه‌ای برنامه‌ریزی شده بود که بنده و برخی از کنشگران دغدغه‌مند محیط‌زیست، روزنامه نگاران تخصصی این حوزه، متخصصان برجسته حوزه بیابان، گرد و غبار و دیپلماسی آب در جلسه با سرکارعالی حضور پیدا نکنند، بنابراین ذکر نکات و مطالبات به حق این سامان، در قالب نامه سرگشاده، تنها مسیر باقی مانده به نظر می‌رسید.

استراتژی افغانستان در قبال مسئله آب منجر به سدسازی‌های گسترده و احداث کانال‌های انحراف و انتقال آب در مسیر رودخانه‌های حوضه آبریز هیرمند به عنوان منابع اصلی تغذیه تالاب بین‌المللی هامون شده است. 

سند توسعه سیستان و بلوچستان که بدون مشارکت کارشناسان مستقل و نهادهای مدنی به هیأت دولت ارائه شده، بیش از آن‌که نقشه‌ راه توسعه باشد، بازنمایی روشنی از رویکرد ناکارآمدی است که دهه‌هاست این استان را در دام توسعه‌نیافتگی نگه داشته است.

معاون اداره کل منابع طبیعی سیستان و بلوچستان با بیان اینکه سد بخش آباد به زودی در افغانستان افتتاح می‌شود که آب را کاملاً بر روی ما می‌بندند گفت: با توجه به خشکی تالاب هامون و خشکی اراضی کشاورزی، وضعیت سیستان و بلوچستان بسیار فاجعه بار است.

رویکرد هیدروپلیتیک افغانستان بر روی ابعاد سیاسی، اقتصادی، امنیتی و اجتماعی دو سوی مرزهای ایران و افغانستان تاثیرات شگفتی می گذارد که با توجه به پیچیدگی آن، باید برای دفع خطرات آن آگاه بود و به موقع اقدام کرد. برای مقابله یا بی اثر کردن رویکرد هیدروپلتیک افغانستان، ابتدا می‌بایست استراتژی این کشور را در قبال مسئله آب تعریف کرد تا امکان بازتعریف ضد استراتژی فراهم شود.

دانشگاه زابل به عنوان مهم‌ترین نهاد علمی منطقه سیستان، می‌تواند نقشی حیاتی در مطالعه و ارائه راهکار برای چالش‌های منطقه‌ای ایفا کند. این دانشگاه که همواره در جلسات رسمی کشوری به عنوان مرکز پژوهشی بومی برای حل بحران‌های منطقه معرفی می‌شود، در موارد متعددی نظیر طرح "رویین‌تن‌سازی" با وزارتخانه‌های مختلف قراردادهای پژوهشی منعقد کرده است. با این حال، کمبود مطالعات جامع در زمینه پیامدهای سدسازی‌های افغانستان بر منطقه سیستان، نقطه ضعف آشکار در عملکرد این دانشگاه محسوب می‌شود.

زیاده‌خواهی‌های کشورهای بالادست در حوضه‌های آبریز مشترک باعث شده است امنیت آبی، غذایی و زیستی کشورهای پایین‌دست به مخاطره افتد و این مسئله یکی از مناقشات جدی میان دولت‌هاست. تغییرات آب‌وهوایی و نیاز کشورها برای افزایش سطح زیرکشت باعث شده است به‌سمت احداث سد بروند، اما در دو دهه اخیر سیاست مهار آب‌های سطحی به‌سمت ایجاد هژمونی آب و فراتر از آن آغاز جنگ آب منطقه‌ای رفته است. اسرائیل، ترکیه و افغانستان بارزترین مصداق عاملان جنگ آب منطقه‌ای هستند.

در جریان سفر رئیس‌جمهور و جمعی از اعضای هیات دولت به منطقه سیستان، مطالبه واحد مردم، مسئولان، ائمه جمعه، اهالی رسانه، نخبگان و مطالبه‌گران، صرفا گرفتن حقابه ایران از رودخانه هیرمند بود که پس از احداث بند انحرافی کمال‌خان در حاله ای از ابهام‌ قرار گرفته است.

سد بخش‌آباد طی چند ماه آینده با سرمایه گذاری ترکیه، کمک های سازمان ملل و برخی از کشورهای حاشیه خلیج فارس بر روی رودخانه فراه تکمیل خواهد شد و شرایطی گرد و غبار سیستان را به قدری اسفناک می‌کند که باید به شرایط کنونی سیستان که گاهی اوقات به عنوان آلوده ترین شهر جهان مطرح می شود، غبطه بخوریم.