در دوران جنگ سرد با هدف نفوذ سیاسی و اجتماعی، شاهد بیشترین سرمایهگذاری ابرقدرتهای شرق و غرب در افغانستان بودیم که طی دو تا سه دهه گذشته، به تدریج تالاب بین المللی هامون را به بیابان تبدیل کرد و موجب مهاجرت گسترده اهالی سیستان شد، به نحوی که بسیاری از روستاهای منطقه خالی از سکنه شده است.
با آغاز جنگ آبی منطقهای توسط اسرائیل علیه مصر، اردن و لبنان، این تئوری در ترکیه سپس در افغانستان اشاعه پیدا کرد. سرمایهگذاری ترکیه، قطر و چین و پیشتر سرمایهگذاری ایالات متحده در سدسازیهای حوضههای آبریز هیرمند و هریرود، موجب شد که کنترل آورد رودخانههای منتهی به شرق و جنوبشرق ایران در اختیار حاکمان افغانستان قرار گیرد.
بند کمالخان با هدف انحراف سیلاب رودخانه هیرمند به سمت شورهزار گودزره به منظور احیای ۴۹ هزار هکتار از اراضی گودزره و اسکان ۴۹ هزار خانواده پشتون در راستای سیاست مهندسی اجتماعی و گسترش و پراکنش پشتونها به بهرهبرداری رسید. مکانیزم عمل سامانه انحرافی بند کمال خان به گونهای است که بدون اراده حاکمان افغانستان، حتی یک قطره آب وارد خاک ایران نخواهد شد. افغانستان طی چند سال اخیر به پروژه احداث سد بخش آباد بر روی رودخانه فراه و یکی از سرشاخههای مهم حوضه آبریز هیرمند سرعت بخشیده که در صورت احداث، پیک سیلاب این رودخانه را در دوره ترسالی مهار خواهد کرد. با آبگیری سد بخش آباد، هیچ آبی وارد سیستان نخواهد شد و به تدریج کل دشت سیستان و تالاب بین المللی هامون به محل برداشت گرد و غبار تبدیل خواهد شد؛ به گونه ای اهالی سیستان به وضع کنونی منطقه غبطه بخورند.
روند خشکسالی تصنعی، بدعهدی حاکمان افغانستان و مدیریت نامناسب منابع آبی طی دو دهه اخیر موجب شده که بیش از ۶۰ هزار بهرهبردار کشاورزی بیکار شوند و تشدید گرد و غبار در کنار بیکاری ناشی از بی تدبیری وزارت جهاد کشاورزی و انسداد مرز، انگیزه مهاجرت را مضاعف کند. استمرار طوفانهای ۱۲۰ روزه سیستان که به ۲۲۰ روز افزایش یافته، باعث شده که سیستان رکورددار بیماریهای سل، آسم و سایر بیماری قلبی و تنفسی در سطح کشور بَدَل شود. متاسفانه دولتهای مختلف به مطالبه شغل کشاورزان و اثرات زیست محیطی ناشی از عدم ورود آب به منطقه، پاسخ در خوری ندادند و صرفا روی تأمین آب شرب تمرکز داشتند.
جمعیت سیستان در زمان انعقاد معاهده دلتا در سال ۱۳۵۱ حدود ۵۰۰ هزار نفر برآورد شده بود؛ اما در حال حاضر، مهاجرت به قدری افزایش یافته که به رغم ارتقای سطح بهداشت و کاهش میزان مرگ و میر نوزادان، جمعیت سیستان نسبت به سال ۵۱، حدود ۱۰۰ هزار نفر کاهش یافته است.
رویکرد هیدروپلیتیک افغانستان دارای ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، حقوقی و امنیتی است، از طرفی ایران در تمامی این حوزهها ابزارهای قابل اتکایی برای مقابله دارد تا در حوزه دیپلماسی آب بتواند در برابر هژمونی افغانستان در حوزه آب مقابله کند، اما ایران از زمان انعقاد معاهده دلتا صرفا در بُعد حقوقی آن هم در قالب کمیساران آب ایران و افغانستان، حقابه ایران از رودخانه هیرمند را پیگیری کرده است. در حالی که در حوزه حقوقی تا کنون از ظرفیت قطعنامه ۱۳/۴۸ شورای حقوق بشر سازمان ملل و قطعنامه ۲۶ جولای ۲۰۲۲ مجمع عمومی سازمان ملل که حقوق زیست محیطی را در دسته حقوق بشر قرار داده، بهره نبرده و حتی هیچ مطالعه جامعی برای اثرات زیست محیطی سدسازیهای افغانستان انجام نداده که از این طریق، توجه جامعه جهانی را نسبت به نقض حقوق بشر توسط افغانستان جلب کند.
از آن جایی که سدسازیهای افغانستان با هدف مهندسی اجتماعی در حال انجام است و از طرفی تشدید اثرات زیستمحیطی سدسازیهای افغانستان در حوزه گرد و غبار بر روی ولایتهای غربی و جنوب غربی اینکشور حتی ایالت بلوچستان پاکستان تاثیر منفی میگذارد به طوری که تودههای گرد و غبار موجب ایجاد ۶ میلیون هکتار تپه ماسهای درون جغرافیای سیاسی افغانستان شده، بنابراین با بهرهگیری از ظرفیت دیپلماسی رسانه و دیپلماسی عمومی میتوان بر روی حاکمان افغانستان فشار آورد.
در دولت سیزدهم، حکومت طالبان به صورت دفاکتو مورد شناسایی قرار گرفت، اما در مدت کوتاهی اماکن کنسولی از قبیل سفارت افغانستان در تهران، کنسولگری افغانستان در مشهد و دفتر تجاری در منطقه آزاد چابهار به دیپلمات های افغانستان اعطا شد که میتوانست در ازای اعطای این امتیازات سیاسی، تضمینهایی برای گرفتن حقابه ایران دریافت کرد.
افغانستان کشوری محصور در خشکی است و از میان ۶ کشور همسایهاش، با ۵ کشور حوضه آبریز مشترک دارد که در تمام این حوضهها نقش بالادست دارد و با این کشورها مناقشه آبی دارد. تشکیل اجماع بینالمللی میان ایران، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی، تبعات جبران ناپذیری در حوزه تامین کالاهای اساسی و انرژی برای کابل در پی دارد.
با استمرار ورود آب به تالاب هامون و دشت سیستان در صورت داشتن برنامه جامع برای مقابله با پدیده گرد و غبار، امکان مرطوب سازی حدود ۱۵۰ هزار هکتار خاستگاه گرد و غبار وجود دارد؛ اقدامی که به رغم وجود آب در سنوات گذشته در سایه ترک فعل دستگاههای متولی، انجام نشد.
به گواه کارشناسان با اختصاص ۵۰ میلیون متر مکعب، امکان اجرای پروژه گلخانههای مدرن به صورت متمرکز در چند نقطه سیستان برای بهرهبرداران کشاورزی دشت سیستان وجود دارد، اما وزارت جهاد کشاورزی به رغم ناچیز بودن این مقدار آب، برنامهای برای این مهم ندارد.
بی برنامگی و بی تدبیری های جهاد کشاورزی در خصوص توسعه بی رویه چاهکها و استحصال آبهای زیرسطحی سیستان، اینمنطقه را به زمین سوخته تبدیل خواهد کرد.
