معاهده آب هیرمند بین ایران و افغانستان در سال 1351 (1973 میلادی) امضا شد که بر اساس آن، افغانستان موظف است سالانه 820 میلیون متر مکعب آب را به ایران تحویل دهد. این معاهده مهمترین سند حقوقی بین‌المللی در خصوص تقسیم آب هیرمند است و مبنای حقوقی مطالبات ایران محسوب می‌شود.

سد کجکی در افغانستان در پی سیلابی شدن رودخانه هیرمند در بالادست سرریز کرد. خبری که براساس تصویر ماهواره‌ای نیز قابل‌تأیید است. براساس تصاویر ماهواره‌ای «سد کجکی»، ۳۰ فرودین ۱۴۰۴ در بیشترین میزان ذخیره آب در بالاترین حد ممکن و کاملاً پر است.

در روزگاری که خشکسالی چون زخمی کهنه بر پیکر سیستان نشسته است، اکنون آب‌های خروشان هیرمند از سد کجکی سرریز می‌شود؛ گویی طبیعت خود حکمی دیگر صادر کرده است. آن‌چه سال‌ها از سوی حاکمان افغانستان با بهانه‌ی کمبود آب انکار می‌شد، امروز در قامت سیلابی عظیم، حقیقت را فریاد می‌زند.

ورود سیلاب از کشور افغانستان به ایران از طریق دو مسیر «جاریکه» و «فراه‌رود»، باعث شد تا مقداری آب به بستر خشک پهنه‌های آبی استان سیستان‌ و بلوچستان، همچون مجموعه تالاب‌های بین‌المللی هامون (در این خصوص هامون صابوری) وارد شود. خبر ورود این سیلاب‌ها به تالاب هامون تا حدی خوشایند بود، اگرچه مطلع شدم برادران و خواهران افغانستانی در غرب این کشور به‌دلیل جاری‌شدن سیل متحمل خسارات مالی و جانی شده‌اند که به ایشان تسلیت عرض می‌کنم.

این روزها سفر عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به افغانستان تحت حاکمیت امارت اسلامی طالبان، بار دیگر موضوع حق آبه سیستان بر اساس معاهده ۱۳۵۱ را بر سر زبان ها انداخته است و یک سوال مهم را به ذهن متبادر می سازد که آیا پایبند کردن افغان‌ها به معاهده راه حل دیپلماتیک دارد؟

وزیر امور خارجه در دیدار با رئیس‌الوزرای با تأکید بر اینکه ایران هیچ وقت قصد مداخله در افغانستان را نداشته است، گفت: برای حل موضوع آب، اجرای کامل توافق‌نامه رودخانه هلمند میان ایران و افغانستان را خواستاریم.

فاروق اعظم، مشاور وزارت آب و انرژی طالبان که سابقه تحریف معاهده ۱۳۵۱، تحریف تاریخ معاصر، مواضع ضد صلح و ضد ایرانی را در کارنامه دارد، توسط کرسی یونسکو در بازیافت آب دانشگاه تهران به عنوان دانشمند برگزیده جهان اسلام سخنران کلیدی نشست "آب برای صلح" انتخاب شده و قرار است در این نشست از وی تقدیر شود!

بررسی مدل هیدروپلتیکی، مبتنی بر حس محرومیت نسبی، در دیپلماسی آبی ایران ـ افغانستان نشان می‌دهد که مسایل داخلی افغانستان منجر به ایجاد حس محرومیت نسبی در روابط آبی آن با ایران شده است. این حس محرومیت نسبی منجر به بروز واکنش‌ها و احساسات منفی شده است که به نوبۀ خود، بر تصمیم‌های افغانستان دربارۀ نحوۀ استفادۀ داخلی از آب‌های فرامرزی اثرگذار بوده است. حس محرومیت نسبی در درون جامعۀ افغانستان، نقش موثری در توسعۀ زیرساخت‌های آبی و تمایل دولت برای برآورده کردن انتظارهای اجتماعی در این حوزه، به‌خصوص در حوضۀ‌ آبی رودخانۀ هیرمند داشته است. هرچند هدف از این اقدام‌ها، کاهش حس محرومیت بوده است اما باعث ایجاد واکنش‌های اجتماعی و سیاسی شده و درگیری‌های لفظی احساسی و مناقشه‌های آبی را بین کشورهای حوضۀ رودخانه‌ها به وجود آورده است.

پژوهشگر دیپلماسی آب در صفحه شخصی خود نوشت: علی‌رغم بارندگی های گسترده در افغانستان به ویژه در رودخانه ‎هیرمند و باگذشت کمتر از هشت ماه ازسال آبی، افغانستان تاکنون تنها 7 درصد از حقابه قانونی ایران در هیرمند را داده است.

بدعهدی حاکمان افغانستان در زمینه عدم واگذاری حقابه ایران از رودخانه هیرمند، ایجاد سازه های هیدرولیکی انحراف و انتقال آب حوضه آبریز هیرمند برای توسعه کشاورزی و رویکردهای هیدروپلیتیکی در هم تنیده در سایه ضعف دستگاه دیپلماسی ایران در حوزه آب، موجب شده که علی رغم وجود معاهده دلتا و تعیین حقابه برای ایران، امنیت آبی، غذایی و زیست محیطی منطقه سیستان به طور جدی مورد تهدید واقع شود.