سند توسعه سیستان و بلوچستان که بدون مشارکت کارشناسان مستقل و نهادهای مدنی به هیأت دولت ارائه شده، بیش از آن‌که نقشه‌ راه توسعه باشد، بازنمایی روشنی از رویکرد ناکارآمدی است که دهه‌هاست این استان را در دام توسعه‌نیافتگی نگه داشته است.

مناقشه آبی ایران و افغانستان از سال ۱۲۵۰ش با تجزیه سیستان موضوعیت پیدا کرد، از آن زمان تا سال ۱۳۵۱ در ادوار متخلف، معاهده‌های متعددی منعقد شد، اما به دلیل زیاده خواهی طرف افغان و احداث کانال‌های انحراف و انتقال آب، همواره ساکنان منطقه سیستان که عمدتا از راه کشاورزی، دامداری و صیادی ارتزاق می‌کردند، تنش‌های محلی را به کانون مناقشات دول ایران و افغانستان بَدَل می‌کرد.

رویکرد هیدروپلیتیک افغانستان بر روی ابعاد سیاسی، اقتصادی، امنیتی و اجتماعی دو سوی مرزهای ایران و افغانستان تاثیرات شگفتی می گذارد که با توجه به پیچیدگی آن، باید برای دفع خطرات آن آگاه بود و به موقع اقدام کرد. برای مقابله یا بی اثر کردن رویکرد هیدروپلتیک افغانستان، ابتدا می‌بایست استراتژی این کشور را در قبال مسئله آب تعریف کرد تا امکان بازتعریف ضد استراتژی فراهم شود.

در جریان سفر رئیس‌جمهور و جمعی از اعضای هیات دولت به منطقه سیستان، مطالبه واحد مردم، مسئولان، ائمه جمعه، اهالی رسانه، نخبگان و مطالبه‌گران، صرفا گرفتن حقابه ایران از رودخانه هیرمند بود که پس از احداث بند انحرافی کمال‌خان در حاله ای از ابهام‌ قرار گرفته است.

تکمیل و بهره‌برداری از سد بخش‌آباد امنیت انسانی در حوزه آب را به خطر می‌انداز و کشورهایی که تصمیم گرفته‌اند سد بخش‌آباد را برای افغانستان بسازند قطعا هزینه‌های را برای کشور مبداء به بار خواهند آورد. ایران و افغانستان در مورد استفاده از حقابه به توافق دست یابند تا حیات هامون‌ها به خطر نیفتد.

افغانستان دارای پنج حوضه آبریز است و سرانه آبی این کشور، بیشتر از کشورهای پیرامونش است و تمام رودخانه ها و منابع آبی این‌کشور از جغرافیای سیاسی اش خارج می شود، از طرفی افغانستان نسبت به کشورهای همسایه اش، حکم بالادست را دارد. ۹۰ درصد مردم افغانستان در حوضه های آبریز مشترک زندگی می کنند و ۸۴ درصد کل افغانستان در حوضه هایی واقع شده که با کشورهای همسایه مشترک است، از این بابت افغانستان با تمام کشورهای همسایه مناقشه آبی دارد.

حوضه آبریز هیرمند شامل سرشاخه‌های هیرمند، فراه‌رود، هاروت رود، خوسپاس و خاشرود، تمدن شهرسوخته را رقم زده و موجب استمرار حیات انسانی و تمدنی تا به امروز شده است. میزان آورد رودخانه هیرمند، تغییر طبیعی مسیر رودخانه حاصل از سیلاب و ... موجب شده که در بازه های زمانی مختلف شاهد جابه جایی جمعیت حول محور رودخانه هیرمند و دریاچه هامون باشیم، اما رویکرد هیدروپلیتیک افغانستان در دوره جمهوریت و حتی در دوره طالبان، علاوه بر توسعه مبتنی بر کشاورزی، مهندسی اجتماعی یا به روایتی گسترش و پراکنش پشتون ها را دنبال می کنند و این امر باعث شده که مسیر طبیعی رود هیرمند را بر‌خلاف کنوانسیون های بین المللی به سمت شوره زار گودزره تغییر دهند تا حوزه تمدنی سیستان زیر تلی از ماسه مدفون شود.

سد بخش‌آباد طی چند ماه آینده با سرمایه گذاری ترکیه، کمک های سازمان ملل و برخی از کشورهای حاشیه خلیج فارس بر روی رودخانه فراه تکمیل خواهد شد و شرایطی گرد و غبار سیستان را به قدری اسفناک می‌کند که باید به شرایط کنونی سیستان که گاهی اوقات به عنوان آلوده ترین شهر جهان مطرح می شود، غبطه بخوریم.

وزیر کشور با تاکید بر اهمیت پرداخت حقابه ایران از هیرمند توسط طرف افغانستانی، عنوان کرده که "با پیگیری های انجام شده طرف افغان قول داده سهم ایران را پرداخت کند." این در حالیست که استراتژی افغانستان؛ کنترل آب های سطحی حوضه‌های آبریز مشترک، مهندسی اجتماعی و استفاده ابزاری از آب در حوزه سیاسی و اقتصادی است.

دستگاه دیپلماسی ایران برای مقابله با سدسازی‌های افغانستان و رویکردهای هیدروپلیتیکی این کشور ابزارهای متعدد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، امنیتی و حقوقی در اختیار دارد که به دلیل عدم تعریف درست استراتژی افغانستان و ضعف دفتر رودخانه‌های مرزی طی بیش از یک دهه اخیر، علی رغم ابزارهای فوق؛ سدهای افغانستان یکی پس از دیگری به بهره‌برداری می‌رسند و دستگاه دیپلماسی صرفا نظاره گر است و به یک یادداشت اعتراضی و سخنرانی سخنگوی وزارت امور خارجه بسنده کرده است.