آسیبشناسی بنیادین:
فروپاشی دموکراسی محلی
بنیادیترین آسیب در همان نقطهای شکل گرفته که میبایست منبع مشروعیت و کارآمدی مدیریت شهری باشد: انتخابات شورای شهر. در شرایط ایدهآل، این نهاد نمایندگی ارادۀ جمعی شهروندان برای تحقق آرمانهای شهری است، اما در زاهدان شاهد انحرافهای ساختاری هستیم که این فرآیند را از مسیر اصلی خود خارج کرده است.
نخستین انحراف در غلبۀ معیارهای انتسابی بر معیارهای کارآمدی است. در بافت جامعهای که هنوز پیوندهای سنتی در آن قوام دارد، انتخابات به عرصۀ تقابل هویتهای قومی و طایفهای تبدیل شده و شایستگیهای تخصصی و برنامههای توسعهای در پسزمینه قرار میگیرند. این امر نه تنها راهیابی نخبگان علمی و حرفهای به شورا را دشوار میسازد، بلکه خود شورا را از رسالت اصلیاش که خدمت به شهر است، به ابزاری برای بازنمایی هویتهای گروهی تقلیل میدهد.
دومین انحراف در غیبت نهادهای سیاسی مدون و برنامهمحور است. احزاب سیاسی در نظامهای دموکراتیک، واسطههای ضروری برای تبدیل خواستهای پراکندۀ شهروندان به برنامههای منسجم سیاسیاند. در غیاب چنین نهادهایی، فضای انتخاباتی به گردابی از احساسات، شعارها و وعدههای محققنشدنی تبدیل میشود. شهروند از توانایی قضاوت عقلانی محروم میماند و انتخاب بر محور تعلقات عاطفی شکل میگیرد.
سومین انحراف در تمرکز قدرت و محدودسازی رقابت نهفته است. گزارشهای موثق حاکی از آن است که مسجد مکی زاهدان با ارائۀ لیستهای انتخاباتی واحد، فضای رقابت چندصدایی را منقبض ساخته و امکان ظهور آلترناتیوهای فکری و برنامهای را از میان برده است. این یکسانسازی مصنوعی، نقض آشکار روح دموکراسی محلی است که بر کثرتگرایی و رقابت آزاد استوار است.
تعمیق بحران:
مداخلات ساختاری در مدیریت شهری
آسیبهای فرآیند انتخاباتی، پس از تشکیل شورا نیز ادامه مییابد و در لایههای عملیاتی نیز خود را نمایان میسازد. رویداد دورۀ پنجم شورای شهر زاهدان، نمونۀ بارز این مداخلات است. در آن دوره، شورای شهر فردی را به عنوان شهردار برگزید، اما شورای راهبردی مسجد مکی، با اقدامی موازی، فرد دیگری را به این نهاد منتخب مردم تحمیل کرد. این واقعه، نه تنها استقلال شورا را نفی میکند، بلکه فلسفۀ وجودی آن را به مثابه نهادی مستقل و پاسخگو به شهروندان زیر سؤال میبرد.
مداخلات در سطح عمیقتری نیز ادامه یافت. تأسیس ساختاری غیررسمی در مسجد مکی به ریاست «حافظ اسماعیل»، که در انتصابات شهرداری دخالت میکرد، نشان از شکلگیری نظام مدیریت موازی دارد. این ساختار سایهای، مدیران شهرداری را مجبور به پاسخگویی دوگانه میکرد: یکبار به نهادهای رسمی و قانونی، و بار دیگر به مراکز قدرت غیررسمی. چنین دوگانگی، کارآمدی مدیریت را فلج میسازد و انگیزۀ مدیران را از خدمت به شهر به جلب رضایت کانونهای قدرت منحرف میکند.
یکی از مخربترین پیامدهای این نظام، تحمیل نیروی انسانی غیرمتخصص و مازاد بر نیاز به شهرداری بود. این نیروها که معیار اصلی جذب آنها نه شایستگی حرفهای، بلکه وابستگیهای قومی و ارتباطات سیاسی بود، به تدریج سطوح مختلف مدیریتی را در اختیار گرفتند. نتیجه، شکلگیری سلسلهمراتبی حجیم، پرهزینه و ناکارآمد است که توانایی پاسخگویی به نیازهای اساسی شهر را ندارد.
تجلی بحران:
فروپاشی خدمات شهری
آنچه در سطح نظری و ساختاری آسیب است، در سطح ملموس و عینی به صورت فروپاشی کیفیت زندگی شهری خود را نشان میدهد. مدیریت پسماند که یکی از بدیهیترین وظایف شهرداری است، در زاهدان با بحران مواجه شده است. جمعآوری نامنظم زباله، نبود برنامۀ جامع برای حمل و نقل و دفع بهداشتی، و غیبت راهبردهای پیشگیرانه، نشان از ناتوانی مدیریتی در سطح ابتداییترین خدمات دارد.
فرسودگی آسفالت معابر، تخریب پیادهروها، عدم نگهداری شبکۀ رواناب، و غیبت فضاهای سبز و مبلمان شهری مناسب، همه از نشانههای یک مدیریت بیبرنامه است که توان خود را در گردونۀ سیاستبازیهای حاشیهای از دست داده است. چشماندازهای توسعهای مانند ایجاد پارکهای موضوعی، توسعۀ فضاهای تفریحی و ارتقای کیفیت زیست شهری، از دستور کار خارج شدهاند و آرمانهای مدیریت به آسفالت چند خیابان و جمعآوری زباله تقلیل یافته است.
افق راهبرد:
چگونه میتوان از این چرخۀ معیوب خارج شد؟
برونرفت از این بحران، نیازمند ارادهای جمعی و اقداماتی بنیادین است. نخستین گام، تحول در نگرش شهروندان است. شهروندان باید بیاموزند که رأیشان میثاقی برای توسعۀ شهر است، نه ابزاری برای تحکیم هویتهای گروهی. این تحول نگرش، مستلزم آگاهیبخشی، آموزش مدنی و رشد سواد سیاسی است. شهروندی که بداند معیار انتخاب نباید تعلق قومی، بلکه برنامههای عملی، تجربۀ مدیریتی و سوابق حرفهای باشد، میتواند مدیران شایسته را به شورا راه دهد.
دومین گام، تقویت نهادهای مدنی و احزاب سیاسی است. جامعۀ مدنی قوی، بستری برای پرورش نخبگان، طرح برنامههای توسعهای و نظارت بر عملکرد مدیران است. احزاب سیاسی نیز میتوانند با ارائۀ برنامههای مدون و معرفی کادرهای متخصص، فضای رقابت سالم را شکل دهند و از انحصارطلبی جلوگیری کنند.
سومین گام، بازگشت به اصول مدیریت حرفهای و شایستهسالاری است. حذف مداخلات نهادهای موازی در جذب و انتصاب نیرو، استقرار نظام استخدامی مبتنی بر شایستگی، و تقویت استقلال شورای شهر در برابر فشارهای بیرونی، گامهای حیاتی برای احیای مدیریت شهریاند. شهرداری باید نهادی تخصصی، کارآمد و پاسخگو باشد، نه عرصهای برای تسویهحسابهای سیاسی یا تأمین منافع گروهی.
در آستانۀ یک انتخاب سرنوشتساز
زاهدان در نقطۀ عطفی تاریخی ایستاده است. ادامۀ این روند، به معنای تعمیق بحران و شاید غیرقابل بازگشت شدن آسیبهاست. اما انتخابات آتی شورای شهر فرصتی است برای شکستن این چرخۀ معیوب. شهروندان زاهدانی میتوانند با مشارکتی هوشمندانه، آگاهانه و مسئولانه، افرادی را برگزینند که برنامه داشته باشند، تخصص داشته باشند و به شهر تعلق داشته باشند. این انتخاب، سرآغاز فصل نوینی برای احیای این کلانشهر خواهد بود؛ فصلی که در آن مدیریت شهری بر محور علم، تخصص و خدمت استوار باشد، نه بر محور قدرت، انحصار و منفعت.
