به دلیل دستخوش تغییر قرار گرفتن تمامیت ارضی ایران در تاریخ معاصر به دلیل قراردادهای بین المللی و ضعف اقتصادی و نظامی حکومت ها در برابر کشورهای صنعتی و همچنین وجود جمعیت غالب شیعه در کشور، ایران را در شرایطی قرار داده تا در کشورهای همسایه اش عمق استراتژیک قومی و مذهبی داشته باشد. محور این یادداشت بررسی ظرفیت و شرایط عمق استراتژیک ایران در افغانستان و پاکستان است. 

مقام‌های عالی‌رتبه دولت سیزدهم درچارچوب احیای سیاست همسایگی و استفاده از ظرفیت‌های منطقه‌ای، طی سفر به پاکستان به عنوان کشوری مهم در منطقه جنوب آسیا و دارای روابط دیرینه تاریخی و تمدنی با ایران، اراده سیاسی خود را جهت بهبود روابط در حوزه‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی با پاکستان به نمایش گذاشتند. امضای 8 سند همکاری و نامگذاری یکی از خیابان‌های مهم اسلام‌آباد به اسم ایران، از جمله نمادهای مؤید همین موضوع است.

معاون پیشین وزیر امور خارجه ایران: «با رفتن آمریکایی ها از افغانستان این مردم نبودند که در این کشور حاکمیت پیدا کردند. طالبان گروهی که مختصات آن برای همه مشخص است با بده و بستان با امریکایی ها در افغانستان حاکم شدند. از ابتدا نظر من نسبت به حاکمیت طالبان مثبت نبود اما واقعیت است که طالبان امروز در افغانستان مستقر شده است. ما باید مراقب باشیم که به عنوان یک همسایه خطرناک با احتیاط بیشتری با آنها کار کنیم و یا بده و بستانی داشته باشیم.»

بر خلاف آنچه تصور می‌شود شهباز شریف بیشتر از اینکه خواستار تغییر در سیاست‌های کلان کشوری باشد در پی ایجاد تعادل و کاهش چالش‌های اقتصادی موجود در این کشور است و سعی خواهد کرد تا با ارتش این کشور درنیفتد. در این شرایط خط‌‌‌‌‌ مشی اساسی شهباز شریف حصول اطمینان از سوی ارتش در جهت تعیین سیاست‌های منطقه‌ای در قبال افغانستان و هند است. سیاست اسلام‌آباد در قبال طالبان افغانستان، حفظ محدودیت‌های بین‌المللی و نیز کاهش حضور دیپلماتیک این گروه در سطح منطقه برای ایجاد نوعی کنترل بر این گروه است. شهباز شریف برادر نواز شریف حتماً از تجربه برادر خود در قبال حاکمان افغانستان استفاده و سعی خواهد کرد تا حکومت طالبان را دچار تفرقه کند.

با برگزاری انتخابات 19 بهمن(8فوریه)، پاکستان چهرۀ حاکمان پنج سال آیندۀ خود را خواهد شناخت و تلاش هر کس که روی کار می‌آید بیشتر از هر چیز، معطوف به نجات پاکستان از بحران اقتصادی، مقابله با رشد افراط‌گرایی ، باز تعریفِ روابط با همسایگان، تصمیم‌گیری در مورد چالش‌های موجود با دو همسایه – هند و افغانستان – و تعریف و بازیابی جایگاه پاکستان، در عرصه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و در میان بازیگران این عرصه خواهد بود.

فرمانده ارتش پاکستان، اتباع خارجی غیرمجاز را تهدید جدی علیه امنیت و معیشت این کشور دانست و تاکید کرد: روند بازگرداندن این افراد به کشورهایشان به صورت آبرومندانه ادامه خواهد یافت و متوقف نمی‌شود.

گسترش تحریک طالبان پاکستان به بلوچستان نه تنها یک ترفند تبلیغاتی است، بلکه نمایانگر ماهیت در حال تغییر کشمکش‌های نامتقارن در پاکستان و از سوی دیگر، توسعه سازمانی و تجدید ساختار این گروه نیز هست. این تحول احتمالاً منجر به افزایش خشونت در این ایالت خواهد شد و وضعیت بی ثبات فعلی امنیتی را بدتر خواهد کرد. همچنین، جنگ اراضی را بین گروه‌های جهادی رقیب برای جذب نیروی نظامی، منابع و پناهگاه‌ نیز به راه می‌اندازد. این گروه پیوسته بیانیه‌های همدردانه صادر می‌کند تا خود را همدل مبارزین بلوچ نشان داده و آنها را به خود وفادار سازد. سکوت جدایی‌طلبان بلوچ در رابطه با تعرض تحریک طالبان پاکستان، به این ایالت می‌تواند باعث محرومیت آنها از سربازان پیاده نظام خود شود، در حالی که واکنش خشونت‌آمیز ممکن است آنها را مجبور به جبهه گیری در برابر تحریک طالبان کند. شکل گیری چنین جبهه ای، به نفع دولت پاکستان خواهد بود.

در این شرایط که در کارویژه یک نهاد اساسی – یا اساسی ترین نهاد - در پاکستان یعنی ارتش تغییراتی ایجاد شده است و باور عمومی نسبت به رسالت نظامیان تغییر کرده است، مهمترین کار برای حل بحران سیاسی در پاکستان درک این نکته است که در جهت ایجاد یک هویت تعریف شده و شفاف برای فضای سیاسی پاکستان و خروج این فضا، از بحران هویتی که در سطور بالا ذکر شد، یک تغییر اساسی لازم است.

ساختار سیاسی پاکستان همچنان در میانه اختلافات نظامیان و اپوزیسیون گرفتار است.