تحلیل گر و پژوهشگر مسائل خاورمیانه و دیپلمات سابق وزارت امور خارجه گفت: من معتقدم دولتمردان ما به اهمیت موضوع قطع آب سیستان پی ببرند، این یک مسئله استراتژیک است، مسئله امنیت است. خشکسالی و مهاجرت مردم سیستان ضربه بزرگی به امنیت کشور خواهد زد. وقتی این مسئله را درک نکرده اند مذاکره کننده هم با برگه های فشار و برنده سر میز مذاکره نمی رود.

نماینده چابهار با انتقاد از عدم دیپلماسی محیط زیستی در منطقه، گفت: اشرف غنی؛ رئیس جمهور سابق افغانستان صاحب تئوری «نفت در برابر آب» چنان با تئوری پردازی ماهیت رودخانه هیرمند که همان نماد دوستی و صلح بود را زیر سوال برد که دولت بعدی این کشور با بلند پروازی‌ها جرات کرد در یک حرکت نمادین پرداخت حقابه، آب را به شوره زارها جاری کند؛ آیا این حرکت عکس العمل مردان سیاسی این سرزمین را نمی‌طلبد؟!

مناقشه میان ایران و افغانستان بر سر حقابه‌ تالاب هامون ریشه تاریخی دارد. تاکنون دیدارهای زیادی میان مقامات دو کشور برگزار شده اما هیچ یک به نتیجه مطلوب نرسیده است. حتی گفته می‌شد با روی کار آمدن طالبان به دلیل برخی مناسبات منطقه‌ای موضوع حقابه حل و فصل می‌شود اما نشد. حجت میان‌آبادی پژوهشگر دیپلماسی آب و استادیار دانشکده کشاورزی، مهندسی و مدیریت آب دانشگاه تربیت مدرس در گفت‌و‌گویی که با «پیام ما» داشت، دیپلماسی ضعیف ایران در زمینه آب‌های مرزی را یکی از دلایل وضعیت بغرنج‌ هامون عنوان کرد. این روزها که بار دیگر وزیر امور خارجه ایران در حال رایزنی با مقامات افغانستان برای گرفتن حقابه هیرمند است، از او پرسیدیم چرا ایران در این زمینه تاکنون موفق نبوده‌ است و آیا در غیاب حقابه ‌هامون، می‌توان روی گزینه شیرین‌سازی و انتقال آب حساب کرد؟ میان‌آبادی در این گفت‌وگو با تشریح خطاهای راهبردی در زمینه دیپلماسی آب راهبردهای غیرواقعی برای حل مسئله کم‌آبی را نقد کرده است.

موضوع حقابه رودخانه هیرمند طبق معاهده ۱۳۵۱ همیشه در زمان خشکسالی و تنش های آبی اهمیت پیدا می کرد، از اوایل دهه ۵۰ تا کنون معاهده مذکور، مورد قبول تمامی دولت های افغانستان بود، اما هیچگاه پرداخت نمی شد بلکه این سیلاب ها بودند که به پایین دست حوضه آبریز هیرمند جاری می شدند.

سامانه انحرافی بند کمال خان به عنوان ابزاری در راستای دیپلماسی آب برای گرفتن امتیاز از طرف ایرانی احداث شده است، وزارت خارجه ایران به رغم در اختیار داشتن ابزارهای متعددی در راستای اهرم قرار دادن برای دریافت حقابه رودخانه هیرمند، تا کنون حاضر نشده از آن بهره برد.

فرشید عابدی، مدیرمسئول پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار به علت سکوت کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی در قبال انفعال دستگاه دیپلماسی در زمینه تامین منافع ملی به ویژه مسئله حقابه رودخانه هیرمند و متعاقب آن به مخاطره افتادن زیست مردم سیستان، رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس را در نامه ای سرگشاده مورد خطاب قرار داد.

جمع کثیری از مردم منطقه سیستان در اعتراض به عملکرد انفعالی و ضعیف دستگاه دیپلماسی نسبت به پیگیری مسئله حقابه رودخانه هیرمند در شهرستان زابل گرد هم جمع شده و با به این روند انفعالی اعتراض کردند.

متاسفانه سیاست خارجی ما اکنون به ضعیف‌ترین و خطرناک‌ترین مرحله خود در ۴۴ سال اخیر رسیده است. این وضعیت به هیچ‌وجه شایسته نظام جمهوری اسلامی و ملت مسلمان و انقلابی ایران نیست. منافع ملی کشور ایجاب می‌کند این سیاست به صورت بنیانی مورد تجدید قرار گیرد و سیاستی پایه‌ریزی شود که در خور شان ملت مقتدر، مسلمان و انقلابی ایران باشد.

"حجت‌الاسلام محامی، نماینده ولی فقیه در سیستان و بلوچستان در پاسخ به معترضان سیستانی در خصوص ضعف دستگاه دیپلماسی مبنی بر دریافت حقابه رودخانه هیرمند، گفت: در وزارت خارجه و جاهای دیگر عزمی برای این کار ندیدم. "با توجه به اظهارات امام جمعه زاهدان، در سایه عدم وجود جامعه مدنی قوی در استان، نمایندگان مجلس با داشتن ابزارهای قانونی می توانند نقش محوری در این راستا ایفا کنند.

امام جمعه شهرستان نیمروز گفت: خواسته ما از شخص وزیر خارجه این است که اگر زندگی و ماندگاری مردم سیستان برای دولت اهمیت دارد، خودش به صورت رسمی به افغانستان سفر کند و مطالبه حقابه که خواسته قانونی مردم سیستان است را یک‌بار برای همیشه تعیین تکلیف کند و اگر این کار انجام نشد از نمایندگان محترم درخواست داریم که موضوع استیضاح وزیر خارجه را رقم بزنند تا تکلیف این مظلومیت و بحران آبی برای مردم سیستان به وجود آمده تعیین و تکلیف شود.