رودخانه هیرمند در استقرار جوامع انسانی و تمدن سازی شرق فلات ایران نقشی غیر قابل انکار داشته است. بطوریکه در منابع تاریخی سیستان را زاده هیرمند می نامند چنانکه مصر را زاده نیل! شکل گیری تمدن 5000 ساله این منطقه و اوج و حضیض آن متناسب با کم آبی، سیلاب و تغییرات مسیر هیرمند بوده است. این رود خانه در گذشته در جغرافیای فعلی هر دو کشور افغانستان و ایران جاری بوده‌ اما جدایش افغانستان، مناقشات و پس گرفتن دوباره هرات از ایران به موجب معاهده پاریس و خودداری گسترده حاکمیت افغانستان از جاری ساختن رود هیرمند در خاک ایران، مسئله حقابه هیرمند را به یکی از مسائل مهم سیاسی، اجتماعی و زیست‌محیطی دو کشور مبدل ساخت.

شیوه عملکرد مسئولان افغانستان در کنار نوع عملکرد مسئولان ایران در مسئله همزیستی دو کشور، چیزی شبیه به یک بازی «نهنگ آبی» است که سرانجام همه آنها در نهایت، سیاهی است. کارشناسان و فعالان منطقه‌ای در این زمینه صحبت‌های متعددی را مطرح کرده‌اند و گلایه مردم منطقه و فعالان محیط‌زیستی به نوع عملکرد مسئولان هم کماکان ادامه دارد. اما در این گزارش بنا را بر این نهاده‌ایم که بازی دو سر باخت ایران و افغانستان را مورد بررسی قرار دهیم.

بحران شرایطی است که خطر محتمل به خسارت نزدیک یا خسارتبار می شود، در حال حاضر توفان گرد و غبار در سیستان یک بحران تمام عیار است. صدمات اقتصادی، اجتماعی و روانی بر کسی پوشیده نیست. معمولا برای مقابله با بحران سه استراتژی تسکینی (کنترلی)، تهاجمی و تدافعی به کار گرفته می شود.

بیش از 2دهه خشکسالی، ندادن حقابه هیرمند، خشکی دریاچه هامون و سوءمدیریت، شرایطی را در سیستان رقم‌زده که بیش از 100هزار نفر از جمعیت 500هزار نفری آن طی این سال‌ها مهاجرت کرده‌اند. بیش از 10هزار خانوار فقط در یک سال گذشته وطن خود را ترک‌ کرده‌اند و حالا آمارها نشان می‌دهد از جمع 1032روستای سیستان، 203روستا خالی از سکنه هستند. حالا تالاب هامون با 382هزار هکتار مساحت در کنار 150هزار هکتار اراضی کشاورزی که به‌دلیل نبود آب امکان کشت ندارند به کانون ریزگرد تبدیل شده‌اند و به مرور تاسیسات و بناهای موجود زیر شن و گردوغبار دفن می‌شوند.

ریشه‌های گرد و غبار سیستان را بایستی در مدیریت نامتناسب منابع آبی در سراسر حوضه هیرمند به‌ویژه در سرآب آن در کشور افغانستان جست‌وجو کرد؛ جایی‌که در دو دهه پیش با سقوط طالبان اول، بخشی از مهاجرین از کشورهای همسایه برگشتند. توسعه مزارع کشاورزی به‌عنوان اولویت فوری اشتغال توسط اشغالگران توصیه شد و علاقه عمومی و ارزش افزوده زیاد، بهره‌برداران محلی را به توسعه کشت خشخاش سوق داد؛ محصولی که سه برابر گندم آب مصرف می‌کند و بازار آن جهانی است.

امروز 17 ژوئن (27 خرداد ماه) روز جهانی مقابله با بیابانزایی و خشکسالی است. مفاهیم آشنایی که آثار و نتایج آن در جسم و روح مردم استان سیستان و بلوچستان آشکار است. بیابانزایی پدیده ای که با کاهش تولید اراضی آغاز می شود و با تخریب اراضی، فرسایش بادی و مهاجرتهای وسیع انسانی، ابعاد وخیمی و فاجعه باری می یابد.

بادهای ۱۲۰ روزه سیستان که روزگاری نویدبخش خنکی و زندگی بود، این روزها با افزایش گرما و تبعات ناشی از آن، باعث نگرانی و هراسی شده که زندگی را سخت و رنج آور می کند.

عملکردهای ضعیف و بدعهدی دولتهای افغانستان برای تحقق حق آبه ایران از هیرمند، مشکلات عدیده ای را برای مردم نه تنها در سیستان و یا استان سیستان و بلوچستان، بلکه برای چند استان همجوار و حتی خود کشور افغانستان نیز به وجود آورده که مهاجرت، ریزگردها، بیماری‌های ریوی و تنفسی، بیکاری، افزایش بدهکاری و غیره از نمونه‌های بارز آن است.

اخیرا اخباری مبنی بر حفر چاههای متعدد در حوضه جنوبی هامون هیرمند و پیگیری و افتتاح آن توسط استاندار محترم منتشر شده است موضوعی که در صورت اتفاق در ناحیه ای دیگر و با نگاه جامع و همه جانبه می توانست پسندیده و قابل ارجگذاری باشد. ضروری می نماید اشاره شود حوضه جنوبی هامون هیرمند حداقل از دو جهت دارای اهمیت راهبردی است و هر گونه مداخله در آن بایستی با لحاظ جامع نگری و آینده اندیشی باشد.

انتظار می‌رود در مورد پروژه های پیشنهادی به ویژه آن‌هایی که با منابع آب و خاک منطقه سروکار دارد ژرف اندیشی و آینده نگری را مورد نظر داشته باشید.