فرسایش بادی سیستان؛ مسئله‌ای میدانی با پاسخ‌های کاغذی

روشِ ارائه‌شده در مطالعه‌ی موردِ نقد ارائه‌شده توسط دانشگاه، مبتنی بر مدل‌های شناخته‌شده نبوده و صرفاً با تکیه بر حساسیتِ خاک، بخش اندکی از داده‌های موردِ نیاز را تأمین کرده است؛ ازاین‌رو، مبنای قابلِ اتکایی برای شناسایی کانون‌هایِ بحرانی و برنامه‌ریزیِ اجرایی محسوب نمی‌شود.

در زمینه‌ی شناسایی کریدورهایِ فرسایشِ بادی، روش‌های علمیِ معتبر و آزموده‌شده‌ای هم‌چون روشِ منشأیابیِ تپه‌هایِ ماسه‌ای وجود دارد که با رویکردی میدانی، چندعاملی و گام‌به‌گام، ضمن افزایش دقتِ نتایج، هزینه‌هایِ مطالعاتی را نیز کاهش می‌دهد. اتکای صرف به تصاویرِ ماهواره‌ای در مطالعه‌ی دانشگاه، منجر به خطا در تعیین تونل‌هایِ بادی، اولویت‌بندیِ نادرستِ مناطقِ بحرانی و شناساییِ اشتباهِ برخی کانون‌ها شده است.

هم‌چنین راه‌کارهایِ کنترلیِ ارائه‌شده، عمدتاً کلی، فاقد نقشه‌ی کاربردی با مقیاسِ مناسب و در برخی موارد نادیده‌گیرنده‌ی روش‌هایِ موفق و متناسب بوده و بیش از آن‌که قابلیتِ اجرا داشته باشند، در حد توصیه باقی مانده‌اند. انتظار می‌رود دانشگاه‌ها با بهره‌گیری از ظرفیت‌هایِ علمی و ارتباطاتِ بین‌المللیِ خود، مجموعه‌ای از راه‌کارهایِ علمی، اجرایی، اقتصادی و پایدارِ متناسب با شرایطِ خاصِ سیستان ارائه کنند.

در عین حال، برای مطالعاتِ طرح‌هایِ اجرایی، تکیه بر تحقیقاتِ پایان‌نامه‌ای و رساله‌هایِ آموزشی کفایت نمی‌کند؛ چراکه این مطالعات غالباً سطحی بوده، در زمان اجرا فاقد بودجه‌ی کافی بوده و بدون تعهدِ اجرایی هستند.

رویه‌ی اجراییِ کشور نیز نشان می‌دهد که چنین طرح‌هایی معمولاً از طریق عقدِ قرارداد با مهندسینِ مشاورِ مجرب و دارایِ سوابقِ تخصصی و رزومه‌ی معتبر انجام می‌شود. بر این اساس، تأکیدِ سازمان‌ برنامه و بودجه‌ی استان بر ارائه‌ی راه‌کارهایِ اجراییِ مقابله با ریزگردها و کنترلِ ماسه‌هایِ بادی توسط دانشگاه‌ها، اساساً رویکردِ درستی نبوده و بیشتر به‌منزله‌ی رفعِ تکلیف تلقی می‌شود تا حلِ واقعیِ مسئله.

پیشنهاداتی به سازمانِ برنامه و بودجه‌ی استانِ سیستان و بلوچستان:

۱. کارشناسانِ داخلیِ سازمانِ منابعِ طبیعی که سال‌ها به‌صورت میدانی و عملیاتی درگیر مسئله بوده‌اند، واقع‌بینانه‌ترین و شایسته‌ترینِ مشاوران برای طراحی و اجرای طرح‌هایِ کنترل و مهارِ ریزگرد و ماسه‌بادی هستند و باید محورِ تصمیم‌گیری قرار گیرند.

۲. دانشِ بومیِ مردمانِ منطقه که حاصل قرن‌ها زیست، تجربه و سازگاری با اقلیمِ خشک است، در خروجی‌هایِ دانشگاهی نادیده گرفته شده و لازم است به‌عنوان منبعی معتبر و مکملِ دانشِ فنیِ رسمی موردِ استفاده قرار گیرد.

۳. مدیریتِ زمان در شرایطِ بحرانی اهمیتِ بنیادین دارد؛ در وضعیتِ کمبودِ آب، پخش و توزیعِ آب عملاً موضوعیت ندارد. در صورتِ وجودِ آب نیز، خودِ عاملِ آب نقشِ اصلی در کنترل و مهارِ فرسایش را ایفاء می‌کند و نیاز به نسخه‌پردازی‌هایِ پیچیده‌ی دانشگاهی کاهش می‌یابد.

۴. پیشنهاد می‌شود با تلفیق، ساده‌سازی و کم‌هزینه‌سازیِ روش‌هایِ بومی و آزموده‌شده ـ شامل دیوارهایِ گلی، پخشِ خاشاکِ سنگین و استفاده از مالچِ رسیِ تولیدشده در خودِ منطقه (به‌ویژه از ترانشه‌هایِ حائل میان اختلافِ ارتفاعِ حاشیه‌ی دشت‌هایِ زراعی و اراضیِ شنیِ جنوبی) ـ عملیاتِ کنترل بر رخساره‌هایِ فرسایش‌پذیرِ شناسایی و اولویت‌بندی‌شده توسط سازمانِ منابعِ طبیعی آغاز شود.

۵. این اقدامات می‌تواند هم‌زمان با اجرا و بر پایه‌ی چرخه‌ی بهره‌وریِ PDSA (برنامه‌ریزی، اجرا، پایش و اصلاح) به‌صورت تدریجی اصلاح و تکمیل شود تا ضمن کاهشِ هزینه‌ها، بیشترینِ اثربخشیِ عملیاتی در کوتاه‌ترینِ زمانِ ممکن حاصل گردد.

عباس نورزائی

مطالب مرتبط:

رزمایش رومیزی، نمایش وعده و تکرار حرف‌های سوخته در سیستان دانشگاه زابل در حوزه تالاب هامون راهکاری ندارد؟ این کنفرانس ها ماهیت غیر علمی مدیران را آشکار می کند ضرورت اتخاذ رویکرد فعال دولت در قبال وضعیت آخرالزمانی سیستان| در رابطه با ریزگردها و مسائل کلان سیستان، سناریو مدنظر مسئولین صرفا تماشا و گذر زمان است